Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 5

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen yaratma şiirlerinin her çeşidine maruz ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, kontak eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile ait ve Türk’e özgü mealında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve mukannen bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle yazılan ve zamanla anonimleşatır bir nazım biçimidir. Yırler ana kuartetklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. Yırlerdeki kuartetklere (üçlük yahut ikilik de kabil) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise yaratma dilinde “ulama” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonra yeniden edilen ikilik (ya da elan çok) dizelerdir.

Yırnün mukannen bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan ya da herhangi bir yaratma şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü olabilir. Bu yüzden türkü tipinin en kupkuru özelliği melodisidir. Yırler hece ölçüsünün her sözıbıyla söylenir. şu demek oluyor ki hece nüshası itibarıyla bir sınırlama gayrimümkün.

Yırlerin eke çoğunluğu anonimdir ya da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuşdolaşma. Yırler bu şekilde yaratmaın dünyalıkı olurlar ve yaratmaın her kesimine seslenme fail artistlar tarafından albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan geniş bir çalgı türüdür. Yırler çoğu su, bir natür olayı ya da bir kahramanlık içinsında doğar ve yayılırlar. Yırler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, ülke adlarının, hatta mevzuların birlikte değişmiş olduğu görüldüğü muhtevain, nerede doğduklarını saptamak bilekleşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere göre usulsüz ve usullü yırler olarak dü fark yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı muhtevaine düz uzun havalardır. Usullü olan yırler grubunda ise çoklukla olta havaları ülke alır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da melez tarz adı verilmektedir.

Türklerde işçiliklenen konulara göre de sınıflama yaratıcı yazarlar vardır. Mevzularına göre yırler:

Ninniler
Çocuk yırleri
Doğa yırleri
Aşk yırleri
Kahramanlık ve bayrakaltı yırleri
Merasim yırleri
İş yırleri
önlıklı yırleri
Ölüm yırleri (Ağıt)
Katakulli yırleri
Tabiat ve hayvan yırleri
Efe ve derebeyi yırleri
Cinayetler ve dokunaklıklı olaylarla alakalı yırleri
Güldürücü yırleri